

Badania wykazują, iż organizacje, które osiągnęły sukces, wykorzystały metodykę bardzo szeroko, od opracowania strategii po jej wdrażanie i monitoring. W pierwszej fazie organizacje te skoncentrowały się na budowie strategii, wykorzystując wiedzę w zakresie analizy i diagnozy strategicznej oraz sztuki wyborów strategicznych. Wypracowany wstępny projekt strategii został następnie przełożony na Balanced Scorecard, co wymagało określenia celów strategicznych, ich mierników (KPI) oraz wyboru najbardziej skutecznych działań (inicjatyw strategicznych), które przyczynią się do realizacji celów. Tak skonstruowany system został przekształcony w narzędzie zarządzania przez cele strategiczne oraz monitoringu strategii (controlling strategiczny).
Dlatego w procesie konstrukcji systemu zarządzania opartego na BSC, można wyróżnić dwa kluczowe zagadnienia:
Z technicznego punktu widzenia wdrożenie systemu Balanced Scorecard wymaga w pierwszym etapie dysponowania projektem strategii organizacji, obejmującym misję, wizję i cele strategiczne przedsiębiorstwa, oraz opracowania następujących składowych systemu:
W kolejnych etapach wdrożenia składowymi systemu są:
Budowa lub aktualizacja strategii wymaga zbadania otoczenia zewnętrznego, w tym najbliższego otoczenia konkurencyjnego oraz analizy wnętrza organizacji. Nie wystarczy przeprowadzić analizy historycznej, należy również zebrać informacje na temat perspektyw rozwoju otoczenia zewnętrznego (analiza i ocena prognoz makroekonomicznych) oraz otoczenia konkurencyjnego (strategie rynkowe konkurentów, analiza wartości dostarczanych przez konkurentów, analiza zmian w zakresie potrzeb i oczekiwań klientów itd.).
Zidentyfikowanie kluczowych czynników sukcesu w branży powinno ukierunkować analizę wewnętrzną organizacji. Firma powinna dokonać samooceny na tle grupy strategicznej, do której się zalicza, koncentrując się na obszarach najistotniejszych z punktu widzenia czynników sukcesu w branży. Dobrze przeprowadzony proces analizy umożliwia przygotowanie diagnozy. W procesie diagnostycznym można wykorzystać rozwiniętą analizę SWOT, zestawiając najistotniejsze szanse płynące z otoczenia z mocnymi stronami firmy i na tej podstawie definiując KDR (kluczowe dźwignie rozwoju) oraz zestawiając główne zagrożenia zewnętrzne ze słabymi stronami organizacji Pozwala to określić IB (implikacje biznesowe), czyli działania o charakterze naprawczym, wspierające realizację strategii.
Ten ostatni proces jest jednym z najtrudniejszych, gdyż właśnie w nim następuje wstępne definiowanie fundamentów strategii (przyszłe projekty strategiczne). Proces ten wymaga zdolności analizy i syntezy oraz zaangażowania kluczowych menedżerów organizacji, na czele z zarządem, a niejednokrotnie także z właścicielami.
Dysponując diagnozą otoczenia zewnętrznego i wnętrza organizacji oraz analizą trendów rynkowych, można przejść do refleksji nad wizją i misją organizacji oraz dokonać szeregu wyborów fundamentalnych:
Fundamentem każdej strategii jest strategia rynkowa, która powinna wyznaczyć priorytety rynkowe organizacji, wskazując, co będziemy robili, ale też czego nie będziemy robili! Ewolucja modelu organizacji, jej procesy wewnętrzne oraz zakres zasobów powinny być podporządkowane nadrzędnym celom rynkowym firmy.
Aby zintegrować zespół menedżerski wokół przyszłej strategii, należy włączyć go w proces refleksji strategicznej i dokonywania najważniejszych wyborów. Jest to wyjątkowy moment, w trakcie którego wybory muszą być zaakceptowane przez wszystkich. Po wypracowaniu wizji i misji organizacji oraz dokonaniu kluczowych wyborów rynkowych należy zdefiniować tematy strategiczne, na których organizacja powinna się skoncentrować i które doprowadzą do osiągnięcia wizji.
Nasze doświadczenia zdobyte w trakcie wdrożeń BSC wskazują, iż doradca wdrożeniowy BSC nie może koncentrować się wyłącznie na technicznych aspektach karty wyników, ale musi również ocenić jakość wypracowanego projektu strategii, a w razie potrzeby wesprzeć organizację w jego dopracowaniu. Podjęcie wysiłku wdrożenia systemu BSC ma sens, jeśli przyjęta strategia jest spójna, dobrze przemyślana i stwarza realne podstawy do osiągnięcia sukcesu przez organizację.
Wykorzystanie metodyki Balanced Scorecard na tym etapie projektu następuje poprzez analizę związków przyczynowo-skutkowych. Jako przykład warto przytoczyć jedną z firm, w której zespół FIG Polska wdrażał system Balanced Scorecard. Analiza strategii rozwoju firmy przeprowadzona w trakcie audytu przedwdrożeniowego BSC wykazała, iż o ile cele finansowe były precyzyjnie dobrane, to już cele rynkowe były mniej czytelne, zaś powiązania pomiędzy celami i sposoby ich osiągnięcia zostały zupełnie zbagatelizowane. Wykorzystanie macierzy czterech perspektyw umożliwiło uświadomienie sobie braków w wyborach strategicznych oraz dopracowanie projektu strategii, przed zakomunikowaniem jej w organizacji.Warto więc podkreślić, że udane wdrożenie systemu BSC opartego na błędnej merytorycznie strategii nie doprowadzi organizacji do osiągnięcia jej wizji.
Powołanie „grupy strategicznej” składającej się z właścicieli lub ich reprezentantów, np. członków rady nadzorczej, zarządu, kluczowych menedżerów oraz doradców, jest pierwszym etapem przygotowań do budowy systemu Balanced Scorecard. Opracowana synteza analizy i diagnozy strategicznej oraz projekt strategii rynkowej są punktem wyjścia do refleksji strategicznej. W ramach procesu budowy karty wyników grupa strategiczna musi uzgodnić wizję i misję organizacji oraz ocenić projekt strategii prowadzącej do realizacji przyjętej wizji.
Jest to pierwszy etap planowania biznesowego, umożliwiający wypracowanie konsensusu co do nadrzędnych celów organizacji. Uzgodnione na tym etapie misja, wizja i strategia przedsiębiorstwa stają się punktem odniesienia dla wszystkich późniejszych decyzji. Rozwiązanie konfliktów interesów pomiędzy głównymi interesariuszami organizacji, odpowiedzialnymi za różne funkcje i procesy oraz zdobycie ich poparcia dla wizji i kluczowych wyborów strategicznych zwiększa możliwość wykorzystania efektów synergii tkwiących w przedsiębiorstwie. Konieczne jest, aby na tym etapie zaangażowani byli kluczowi przedstawiciele właścicieli, cały zarząd, a w szczególności prezes zarządu jako lider projektu. Ich udział w akceptacji wyborów strategicznych jest fundamentalny dla przyszłości firmy. Jeśli nie będą przekonani co do kierunków rozwoju firmy i jej priorytetów, projekt nie ruszy z miejsca, a co gorsze, nigdy nie uzyska statusu i znaczenia niezbędnych do jego skutecznej realizacji. Problemy z wdrażaniem strategii często wynikają właśnie z tego, że zarząd i kluczowi menedżerowie nie nadają projektom strategicznym odpowiedniego priorytetu ani nie angażują się wystarczająco w ich realizację.
Centralnym punktem karty wyników są misja, wizja i cel strategiczny przedsiębiorstwa – to wokół nich budowany jest cały zestaw powiązanych ze sobą mierników. Karta Wyników obejmuje zestaw celów, powiązanych ze sobą zależnościami przyczynowo-skutkowymi oraz miernikami ich realizacji, ujętymi w czterech perspektywach: finansowej, klienta, procesów wewnętrznych oraz wiedzy i uczenia się organizacji. Cele stanowią zapis zamierzeń strategicznych, które organizacja ma zrealizować. Mierniki, przypisane do każdego z celów, pozwalają na ilościowe określenie oczekiwanych rezultatów i pomiar postępów w ich realizacji.
Mapa strategii jest narzędziem wykorzystywanym w procesie opisywania strategii i konstruowania karty wyników. Wykorzystując techniki wizualizacji, wybory strategiczne są przekładane na cele i właściwe dla nich mierniki w czterech perspektywach. Badanie spójności wyborów strategicznych następuje w trakcie testowania związków przyczynowo-skutkowych pomiędzy nimi. Prowadzona analiza pozwala zweryfikować, czy istnieją ścisłe powiązania pomiędzy celami ujętymi w poszczególnych perspektywach. Jakość wyborów strategicznych zależy w dużej mierze od wiedzy i doświadczenia biznesowego tych, którzy ich dokonują. Dlatego menedżerowie uczestniczący w procesie budowy strategii i karty wyników muszą dysponować szeroką wiedzą ogólną (zarządczą) oraz specjalistyczną (branżową).
Uzgodnienie celów finansowych jest pierwszym krokiem w procesie budowy mapy strategii, a zarazem konstruowania karty wyników. Długoterminowe cele finansowe, odpowiadające oczekiwaniom właścicieli i wyrażone w formie mierników finansowych, prezentują wynik wyborów strategicznych w zakresie planowanych stóp zwrotu dla właścicieli, ale również wyników ekonomicznych i finansowych, przychodów, marż, kosztów, aktywów czy struktury finansowania. Zakładane hipotetycznie wartości docelowe mierników finansowych byłyby fikcją, gdyby nie zostały ściśle powiązane z możliwościami zakupowymi docelowych grup klientów (przychody i marże), strukturą portfela produktów (przychody i marże) oraz z procesami wewnętrznymi, np. w zakresie efektywności działania (koszty i aktywa). Stąd też proces definitywnych wyborów strategicznych w perspektywie klienta zakłada bardzo dobrą znajomość otoczenia zewnętrznego oraz własnych atutów.
W procesie definiowania celów w perspektywie klienta kluczowe pozostaje zaproponowanie unikalnych wartości dla poszczególnych grup klientów, które umożliwią realizację celów finansowych. Dokonując wyborów strategicznych w formie wartości docelowych mierników w obszarze klientów, należy weryfikować, czy pozwalają one osiągnąć wartości docelowych mierników finansowych.
W kolejnym kroku przenoszenia strategii na mapę należy dokonać wyborów strategicznych w zakresie identyfikacji procesów, które zadecydują o sukcesie organizacji. Dzięki diagnozie strategicznej jasne staje się, które procesy mogą zadecydować o sukcesie organizacji. Które z procesów tworzą, a które niszczą wartość dla klientów? Czy koszty realizacji poszczególnych procesów są na tyle konkurencyjne, że wspierają realizację strategii i osiągnięcie celów finansowych? Przeprowadzona w ramach diagnozy strategicznej analiza procesów przedsiębiorstwa umożliwia identyfikację optymalnego łańcucha wartości, wspierającego realizację celów w innych perspektywach (klienta i finansowej).
W ostatnim etapie budowy mapy strategii i karty wyników następuje ostateczny wybór celów w perspektywie wiedzy i rozwoju organizacji. Mając wyznaczone cele i mierniki w trzech poprzednich perspektywach, należy dokonać wyboru, jaką wiedzę należy rozwijać, aby np., poprawiając procesy obsługi, utrzymać długoterminowo dotychczasowych klientów? Należy ocenić, czy obecna wiedza i kompetencje są wystarczające do poprawy, np.: procesów logistycznych - uznanych za fundamentalne z punktu widzenia obsługi nowo pozyskanych klientów? Wybór strategicznych celów w tej ostatniej perspektywie ma fundamentalne znaczenie dla monitorowania wartości tak ulotnych jak wiedza i kompetencje, postawy pracowników, know-how i technologie, czy kultura organizacji.
Powiązanie dokonanych wyborów strategicznych w czterech perspektywach umożliwia weryfikację ich spójności, tak aby tworzyły one logiczną całość. Budowanie relacji przyczynowo-skutkowych pomiędzy poszczególnymi celami i miernikami umożliwia testowanie przyjętych założeń. Przykładowo, zakładając, że jeżeli zrobimy operację X, to otrzymamy wynik Y, możemy zbudować logiczny ciąg:
Proces testowania związków pomiędzy wyborami strategicznymi i miernikami następuje nie tylko pomiędzy perspektywami, ale również w obrębie tej samej perspektywy.
Budowa mapy strategii jest procesem iteracyjnym, a nie sekwencyjnym. Oznacza to, iż w trakcie tego procesu pojawia się konieczność powrotu do poprzednich etapów i weryfikacji dokonanych wcześniej wyborów. Ostateczny kształt mapy uzyskuje się po przeprowadzeniu wielu symulacji.
Mapa strategii jest logiczną strukturą opisującą strategię poprzez określenie związków między wynikami (oczekiwania akcjonariuszy i klientów) a ich przyczynami (sprawność procesów, wiedza, kompetencje i umiejętności organizacji). Stanowiąc podstawę budowania Strategicznej Karty Wyników powiązanej ze strategią firmy, mapa pozwala zadbać o to, że każdy miernik karty jest osadzony w łańcuchu przyczynowo-skutkowym, łączącym pożądane efekty wdrażania strategii z czynnikami stymulującymi te efekty.
Trafny wybór celów i mierników nie wystarczy do zrealizowania strategii. Potrzebne są również innowacyjne działania, które zagwarantują jej realizację. Osiągnięcie strategicznych celów będzie możliwe, jeśli przedsiębiorstwo dokona wyboru priorytetowych projektów strategicznych i skoncentruje się na ich realizacji. Inicjatywy strategiczne są projektami wybranymi spośród wielu realizowanych zadań ze względu na ich decydujące znaczenie dla realizacji strategii. Innowacyjność inicjatyw i sprawność w ich wdrożeniu zwiększają szanse na osiągnięcie celów strategicznych. Również w przypadku wyboru inicjatyw strategicznych badanie związków pomiędzy inicjatywami w różnych perspektywach jest niezbędne, aby wybrać te z nich, które przyniosą największą wartość dla organizacji.
Zebrane inicjatywy strategiczne muszą być ocenione według wymiernych kryteriów, umożliwiających ich wybór. W praktyce nie wystarczy rzucić pomysł, ale trzeba przekuć go w ściśle opracowany projekt, obejmujący cząstkowe zadania ujęte w harmonogramie oraz budżet zasobowy i finansowy. Realizacja projektów strategicznych wymaga przeznaczenia na nie niezbędnych środków i zasobów. Bez odpowiedniego finansowania oraz zaangażowania osób odpowiedzialnych pozostaną one jedynie założeniami.
Realizacja inicjatyw strategicznych nie jest celem samym w sobie, ale środkiem prowadzącym do osiągnięcia celu strategicznego. Dlatego inicjatywy strategiczne przełożone na działania operacyjne muszą być powiązane z budżetem przedsiębiorstwa. W praktyce o ile budżety operacyjne dotyczą działań bieżących, powtarzających się i koncentrują się głównie na poprawie efektywności i wydajności, o tyle budżety strategiczne dotyczą działań, których efekty pojawią się w dłuższej perspektywie, i dlatego powinny być zarządzane odrębnie. Jeśli organizacja wierzy, że zrealizowanie strategicznych inicjatyw doprowadzi ją do osiągnięcia celów, nie powinna traktować ich jako jako działań dodatkowych, oderwanych od codziennego zarządzania i mających niewielkie znaczenie. Jeśli tak się dzieje, to znaczy, że wybory strategiczne nie są wystarczająco zrozumiane w organizacji.
Zrozumienie misji, wizji i strategii przedsiębiorstwa przez wszystkich pracowników jest podstawowym warunkiem realizacji strategii. Strategia musi zostać skutecznie zakomunikowana i dobrze zrozumiana na wszystkich szczeblach organizacji. Bez mobilizacji i zaangażowania pracowników przedsiębiorstwa szanse na osiągnięcie celów organizacji są bardzo ograniczone. Stąd konieczność przekazania menedżerom i pracownikom nie tylko istoty strategii organizacji, ale również ich roli w jej realizacji, a także zebrania informacji zwrotnych na temat zasadności realizowanych projektów na poziomie taktycznym. Dzięki temu można uniknąć strategii wymyślonej "w gabinetach dyrektorów", która nie przystaje do rynkowej rzeczywistości. Pozwala to również dostrzegać pojawiające się w otoczeniu rynkowym możliwości działania na poziomie taktycznym. Dobrze skonstruowany program komunikacji strategii zwiększa elastyczność w dostosowaniu sposobów realizacji strategii do stale zmieniającej się sytuacji na rynku.
Działania komunikacyjne następujące po skonstruowaniu BSC powinny być realizowane przez kadrę zarządzającą przedsiębiorstwa, która powinna stać się źródłem inspiracji i autorytetem dla niższych szczebli. W organizacji zarządzanej przez cele strategiczne program komunikacji strategicznej przekształci się więc w zestaw procesów komunikacyjnych w obszarze strategii, które staną się częścią nowej kultury organizacji.
Wprowadzenie systemu wymiernych celów oraz systemu strategicznych „informacji zwrotnych” umożliwia monitorowanie realizacji strategii, a także informowanie pracowników o stopniu jej wdrożenia na wszystkich poziomach organizacji. Dzięki zaangażowaniu świadomych pracowników w proces realizacji strategii firma może wykorzystać ich wiedzę do poprawy efektywności działania organizacji, a także zwiększyć spójność pomiędzy strategicznymi wyborami a działaniami podejmowanymi na wszystkich szczeblach operacyjnych.
Jednak aby system zarządzania oparty na BSC w pełni zafunkcjonował, należy uzupełnić dotychczas zbudowany system BSC o następujące składniki:
Więcej na temat wdrożenia tych elementów, a także skutecznego wykorzystania systemu zarządzania opartego na BSC przedstawimy w kolejnym artykule.


Francuski Instytut Gospodarki Polska Sp. z o.o.
ul. Filtrowa 75 / 5, 02-032 Warszawa
NIP: 5251562318
KRS: 0000159975
REGON: 012323640